Utrechtse paus in de schijnwerpers

thumb

Enige tijd geleden was het groot nieuws: de Utrechtse straatkrantverkoper Marc had paus Franciscus geïnterviewd. Een prachtig bericht, dat overigens ook een opleving voor het Straatnieuws betekende. Maar het verhaal van een Utrechtse jongen die uitgroeide tot paus? Dat is menig Utrechter onbekend.

Adriaan Florisz. (1459-1523), geboren in de Utrechtse Brandstraat, was paus Adrianus VI van 1522 tot zijn dood. Als vooraanstaand theoloog en leermeester van Karel V groeide zijn invloed zowel op het geestelijke als op het wereldlijke gebied. Toen hij, vrij onverwacht, tot paus werd gekozen, kreeg hij als opdracht orde op zaken te stellen in de kerk. Met een lege schatkist, de opkomst van Luther en grote politieke onrust binnen én buiten Europa was dat op zijn zachtst gezegd een lastige taak. Na anderhalf jaar overleed hij, zonder direct zichtbare veranderingen teweeg gebracht te hebben. Toch zette hij een aantal belangrijke stappen in de richting van hervorming van de kerk.

Kopie naar Jan van Scorel,
Paus Adrianus VI, 1523 (?)

Herdenken is een wonderlijk proces, dat continu aan verandering onderhevig is. Zo verging het ook Adriaan: wereldberoemd als paus (dat wil zeggen: berucht in Rome en geliefd in Utrecht), maar na zijn dood en zeker na de reformatie verdween hij in de vergetelheid. De laatste tijd lijkt de interesse in de Utrechtse paus weer te groeien. Zo verschijnt binnenkort een biografie, geschreven door Twan Geurts. Ook werd Adriaan, verrassend genoeg, door de huidige paus Franciscus in een rede genoemd. Franciscus vertelde dat een van de kardinalen hem de naam Adrianus had aangeraden, vanwege de goede hervormingsreputatie van de Utrechtse paus. Een grappige voetnoot in de geschiedenis, maar het kenmerkt ook de hernieuwde interesse voor deze eveneens hervormingsgezinde Paus.

Een standbeeld – toch de meest zichtbare en tastbare vorm van herdenken – ontbrak tot nu toe. Al jarenlang werd er gelobbyd voor een standbeeld in Adriaans geboortestad en uiteindelijk schreef het Prins Bernhard Cultuurfonds samen met Vereniging Oud-Utrecht begin vorig jaar een ontwerpwedstrijd uit. Anno Dijkstra rolde als winnaar uit de bus met zijn verrassende ontwerp waarin het herdenken zelf centraal staat.

Het resultaat is een realistisch beeld: een ranke gestalte met rechte rug en gesloten ogen. Het gezicht is gebaseerd op het beroemde portret door zijn Utrechtse tijdgenoot Jan van Scorel. De eenvoudige sokkel rust op houten wiggen, die normaal gesproken gebruikt worden om de precieze plaats te bepalen van een zwaar voorwerp, zoals een standbeeld. Anno Dijkstra symboliseert hiermee dat herinneren een doorgaand proces is. Onze herinnering verandert door nieuwe gebeurtenissen, wordt gekleurd door de tijdsgeest, maar is nooit definitief. Een beeld is weliswaar in brons gegoten en daardoor bestand tegen de tijd; de herinnering is dat doorgaans niet.

Het winnende beeld van Anno Dijkstra

Op 17 december 2015 werd het standbeeld van paus Adrianus VI onthuld, in het bijzijn van de Commissaris van de Koning en de burgemeester. Adriaan staat nu pal voor Paushuize, het huis dat hij in 1517 heeft laten bouwen, maar nooit met eigen ogen heeft gezien. Het beeld houdt de herinnering aan deze inwoner van Utrecht levendig, maar wijst ons er ook op dat niets zo veranderlijk is als onze eigen herinnering.

De verschillende ontwerpen die werden gemaakt

Lees meer over de andere ontwerpen op de website van Oud-Utrecht.

Elke laatste zondag van de maand van 11-12 uur geeft Froukje van der Meulen een gratis rondleiding in Paushuize. Aanmelden is niet nodig; verzamelen vanaf 10.45 op de binnenplaats.

Deze blog is geschreven door kunsthistorica en conservator van Paushuize, Froukje van der Meulen.