Rebels vernieuwend of op eigen wijze traditioneel?

thumb

Toen Edouard Manet (1832 – 1883) in 1863 zijn schilderij Le déjeuner sur l’herbe inzond voor de Franse Salon, werd het doek samen met vele andere werken afgekeurd door de strenge Salonjury. Doordat zoveel stukken waren afgekeurd besloot Keizer Napoleon III de Salon des Refusés in te stellen: een tentoonstelling voor alle geweigerde werken. En wat blijkt? Le déjeuner sur l’herbe werd de grootste attractie! Echter niet omdat iedereen het werk zo mooi vond, nee juist omdat het een schande was! Maar wat zou Manet gedacht hebben toen hij het schilderij inzond? Wist hij dat het werk een schandaal zou veroorzaken? Was het hem hierom te doen? Kortom, was hij rebels vernieuwend of beschouwde hij het als een traditioneel werk met hooguit een vleugje eigenzinnigheid?

 

Lange tijd, en vaak nog steeds, is Manet neergezet als de revolutionaire voorvader van het modernisme en zelfs de leider van het impressionisme. Maar was Manet daadwerkelijk deze rebelse vernieuwer, totaal afgesneden van alle traditie? De impressionisten, met wie Manet nauw contact onderhield, zagen hem als hun voorganger. Manet was echter allerminst enthousiast over zijn rol als leider van de avant-garde. Hoewel in zijn oeuvre vanaf 1870 de invloed van het impressionisme zichtbaar is, heeft hij nooit zijn schilderijen op één van de impressionistententoonstellingen getoond. Hij wilde zich namelijk blijven richten op de traditionele Salon. Hij scheen dan ook uitermate teleurgesteld en vol onbegrip te zijn dat zijn werken op de Salon dergelijke schandalen ontlokten.

 

Manet liet zich, in tegenstelling tot de impressionisten, inspireren door de klassieke schilderkunst. Vele schilderijen uit zijn oeuvre zijn dan ook gedeeltelijk gebaseerd op werken van oude meesters. Sommige werken ademen een zeventiende-eeuwse sfeer, waarbij traditionele thema’s als de vergankelijkheid worden getoond. Belangrijker nog is dat Manet composities van klassieke schilderijen hergebruikte. Zo is het toentertijd zo choquerende Le déjeuner sur l’herbe geïnspireerd op Pastoraal concert van Titiaan (1488/1490-1576) en Het oordeel van Paris van Rafaël (1483-1520). Hoewel Manet het schilderij van Titiaan had bewonderd in het Louvre, kende hij het werk van Rafaël slechts via een gravure van Marcantonio Raimondi (1480-1534). Aan Pastoraal concert ontleende hij het idee van een gezelschap van aangeklede mannen en naakte dames, in dit geval mogelijk muzen. Bij Het oordeel van Paris nam hij de compositie van de drie zeegoden rechtsonder letterlijk over. Als juist deze twee renaissanceschilders in de negentiende eeuw zeer gewaardeerde kunstenaars waren, waarom veroorzaakte dit werk dan zo’n schandaal? Het probleem was het vrouwelijk naakt. Dat betreft in Manets werk namelijk geen godin of mythologisch figuur weergegeven in de traditie van de academie. Nee, Manet toonde een gewone vrouw van vlees en bloed, waaraan niets geïdealiseerd was. Door haar weer te geven in een hedendaagse omgeving, legde hij het verband naar de zogenoemde cocottes: dames van lichte zeden die onderhouden werden door rijke mannen. Doordat hij de dame ook nog voorzag van een priemende, ietwat brutale blik door de toeschouwer van het schilderij direct aan te kijken, was het net alsof zij hem haar diensten aanbiedt.

 

Titiaan, Pastoraal concert, circa 1509Marcantonio Raimondi (naar Rafaël), Het oordeel van Paris, circa 1515/1516

Links: Titiaan, Pastoraal concert, circa 1509

Rechts: Marcantonio Raimondi (naar Rafaël), Het oordeel van Paris, circa 1515/1516

 

Dat Manet in Le déjeuner sur l’herbe traditionele elementen met zijn eigen tijd vermengde mag duidelijk zijn, maar waarom ontleende hij dikwijls zijn thema’s aan het verleden? Kon hij zelf niets bedenken of was hij niet in staat om zelf een compositie te maken? Zijn betrokkenheid bij de oude kunst kwam waarschijnlijk voort uit de ambitie om zich te identificeren en te concurreren met de grote schilders die hij het meest bewonderde. Hij koos ervoor om de klassieke verwijzingen om te vormen naar zijn eigentijdse leven, waarbij hij een persoonlijke stijl creëerde. Zo plaatste hij zich op één lijn met de grote meesters uit het verleden, waarbij hij zich bleef verhouden tot de traditie, maar dan wel op een vernieuwende en eigentijdse manier. Kortom, in andermans ogen was hij rebels vernieuwend, maar stiekem was hij eigenlijk ook traditioneel met een vleugje eigenzinnigheid.

 

Regelmatig publiceren we een blog, geschreven door een docent, medewerker, cursist of kunsthistoricus uit het veld. Deze keer een artikel van Celine Ariaans, kunsthistorica.